Lezing Martijn Snoep: marktmacht en democratie

Op 11 november 2026 hield Martijn Snoep, bestuursvoorzitter van de ACM, de eerste Louis Brandeis-lezing. Het onderwerp: marktmacht en democratie in het tijdperk van Big Tech.

Inleiding

Louis Brandeis is bekend als een van de aanjagers van de ontwikkeling van het recht op privacy. Minder bekend is hij als aanjager van het idee van “regulated competition”, gereguleerde concurrentie, met daarbij een belangrijke rol voor de Federal Trade Commission, de FTC. Ieder gevoel voor verhoudingen en context wegdenkend, zou je de FTC de Autoriteit Consument & Markt van de Verenigde Staten kunnen noemen.

Het idee van Louis Brandeis over gereguleerde concurrentie ontstond aan het begin van de 20e eeuw en is juist in deze tijd opnieuw van groot belang. Ik neem u in deze lezing mee in 3 grote stappen. Om de relevantie voor de huidige tijd te begrijpen, bespreek ik eerst de politieke en economische omstandigheden en problemen waarin Brandeis’ idee over gereguleerde concurrentie ontstond. Waarschuwing vooraf: hele grote stappen, snel thuis. Ik ben geen historicus.

Daarna ga ik naar het heden: welke overeenkomsten met de huidige tijd zijn er, en zijn de problemen vergelijkbaar?

Tot slot bespreek ik 4 keuzes die we als Europese en Nederlandse samenleving hebben om wat te doen tegen deze problemen: reguleren, verbieden, vrijlaten en samenwerken. Ik verklap alvast dat het antwoord niet zal zijn “of, of” maar “en, en”.

Dus verleden, heden, toekomst. We beginnen bij het verleden.

De Verenigde Staten rond de eeuwwisseling

Om het ontstaan van Brandeis’ idee van gereguleerde concurrentie te begrijpen, moeten we kijken naar de politieke en economische omstandigheden in de Verenigde Staten in de tweede helft van de 19e eeuw. Het land transformeerde in ongeveer een halve eeuw van een agrarische naar een industriële economie. De technologische ontwikkeling en industrialisatie leidden tot het grotendeels verdwijnen van zelfstandige ambachtslieden die vanuit hun werkplaats eind- of halffabrikaten produceerden. Daarvoor in de plaats kwamen grote fabrieken met schaalvoordelen als gevolg van efficiënte, gecentraliseerde productieprocessen.

Neem schoenen. In 1862 produceerde een schoenmaker in zijn werkplaats gemiddeld zo’n 300 schoenen per jaar. 40 jaar later produceerde diezelfde schoenmaker er gemiddeld meer dan 4 keer zoveel: ruim 1.300. Maar in plaats van in zijn eigen werkplaats stond hij nu aan de lopende band in een grote fabriekshal om te werken aan een klein onderdeel van het totale productieproces.

Zo’n spectaculaire productiviteitsgroei deed zich in vrijwel alle sectoren van de economie voor. De totale welvaart nam toe. Maar niet iedereen deelde daarin in gelijke mate mee. Rond de belangrijkste pijlers van deze nieuwe economie ontstonden machtige bedrijven. Zij dicteerden de prijzen en behaalden hoge winsten. Kleinere concurrenten werden hooguit gedoogd zolang ze geen bedreiging vormden. Staal, kolen, olie, spoorwegen, rederijen, banken, vlees, bananen, media, kleding, suiker en tabak werden geleid door machtige families met sterke onderlinge financiële en sociale banden. ‘Trusts’ werden ze genoemd. En dat verklaart ook de oorsprong van de naam Antitrust.

Deze trusts, oligarchen zouden we ze nu noemen, verzamelden fortuinen en hielden een ijzeren grip op de economie. De eigenaar van de schoenenfabriek uit het voorbeeld kon het grootste deel van de opbrengst van de productiviteitsgroei in zijn eigen zak steken. De schoenmaker was er in welvaart nauwelijks iets op vooruit gegaan en had er in vrijheid en autonomie alleen maar bij verloren.

In dezelfde periode ontstond ook een sterke verwevenheid tussen de belangen van de overheid en deze trusts. Stakingen werden hardhandig onderdrukt met de hulp van de sterke hand van de staat. Hoge invoertarieven werden geïntroduceerd om concurrerende import te bestrijden. Grond werd ruimhartig uitgegeven voor nieuwe bedrijfsactiviteiten, met weinig oog voor de leefomgeving. Donaties vulden de kassen van politici die het bedrijfsleven steunden. Het geld werd ingezet voor mediacampagnes om de verkiezingen te beïnvloeden.

Omdat de Amerikaanse productie groter was dan de binnenlandse consumptie, moesten ook nieuwe buitenlandse afzetmarkten worden aangeboord. Bovendien was het nodig om de import van grondstoffen veilig te stellen. Het Amerikaanse buitenlandse en militaire beleid uit die tijd stond voor een belangrijk deel ten dienste van deze belangen van de Amerikaanse conglomeraten. De annexatie van het onafhankelijke Hawaï steunde de suikerbelangen. Het Panamakanaal werd gegraven onder Amerikaanse militaire druk ten behoeve van de transportsector. Het is ook niet voor niets dat in deze periode de term “bananenrepubliek” ontstond. De belangen van grote Amerikaanse bananenbedrijven gesteund door het Amerikaanse leger domineerden de politieke en economische koers van kleine Midden-Amerikaanse landen.

Maar rond de eeuwwisseling nam in de Verenigde Staten het verzet toe tegen deze trusts en de ongelijke verdeling van de welvaartsgroei. Werknemers, consumenten en kleinere bedrijven organiseerden zich, kwamen in opstand en stelden alternatieve economische ordeningen voor. Er waren 2 rivaliserende oplossingen, die van de populisten en die van de progressieven.

Als eerste de populisten. Zij wilden machtsconcentraties verbieden en bedrijven opknippen om terug te gaan naar een meer gedecentraliseerde economie.

Op basis van nieuwe wetgeving werden enkele trusts daarop ook daadwerkelijk opgeknipt. Maar ter relativering: het waren er in deze periode maar 3. Pas na de Tweede Wereldoorlog volgden er nog 2. De eerste en meest spectaculaire was het opknippen van Standard Oil in maar liefst 34 stukken. Maar ter verdere relativering: het overblijvende stuk (Jersey Oil) was op dat moment nog steeds het op een na grootste bedrijf van de Verenigde Staten.

De oplossing van het andere kamp, de progressieven, was het reguleren van de prijzen en output van grote bedrijven door overheidscommissies. Op die manier zouden schaalvoordelen kunnen worden behouden, zonder de nadelen van monopolievorming.

Het is niet verwonderlijk dat de eigenaren van de grote bedrijven zich met hand en tand verzetten tegen beide oplossingen. Zij gingen zelf in de politiek, kochten invloed bij kandidaten, frameden de tegenstanders (“Unamerican”, “Socialists”) en verkondigden het einde der tijden als afscheid zou worden genomen van de 19e eeuwse laissez-faire economische ordening.

Gereguleerde concurrentie

In dit spanningsveld tussen populisten, progressieven en laissez-faire aanhangers kwam Louis Brandeis met een derde weg: regulated competition. Hij omarmde de gedachte dat concurrentie goede en slechte uitkomsten kent. De schaalvoordelen van grote ondernemingen kunnen leiden tot welvaartsgroei voor alle lagen van de bevolking. Maar ze kunnen ook leiden tot machtsconcentratie. Die kan de welvaart ongelijk verdelen en het functioneren van de democratie in gevaar brengen. De rivaliteit die eigen is aan concurrentie kan enerzijds leiden tot innovatie die de levens van velen verbetert. Maar diezelfde rivaliteit maakt anderzijds ook driften in mensen los die sociale verbanden en samenwerking verstoren.

Zijn derde weg van regulated competition behield het proces van concurrentie, maar voegde vangrails toe in de vorm van regulering. Die moest goede uitkomsten bevorderen. Ook moest er ruimte zijn voor samenwerking tussen bedrijven om producten en productieprocessen te verbeteren en schaalvoordelen te bereiken. Dat kon je niet overlaten aan de markt zelf. Een onafhankelijke overheidsorganisatie met kennis van zaken en oog voor empirie zou toezicht moeten houden. Zij zou ook de bevoegdheid moeten krijgen om in te grijpen en adviezen te geven om het proces van concurrentie in goede banen te leiden. Het doel van de interventies en adviezen van deze overheidsorganisatie zou niet zozeer zijn het bestraffen van gedragingen die de concurrentie beperkten, maar vooral het voorkomen dat dergelijke gedragingen überhaupt zouden plaatsvinden.

Met de verkiezing van Woodrow Wilson in 1912 kregen de ideeën van Brandeis wind in de zeilen. Een wetsvoorstel werd gemaakt, waarmee de Federal Trade Commission (FTC) werd geïntroduceerd. Een belangrijke rol was weggelegd voor Section 5 op grond waarvan de FTC oneerlijke methoden van concurrentie kon bestrijden. Niet alleen door achteraf bestraffend op te treden, maar ook door vooraf regels op te stellen om dergelijke gedragingen te voorkomen. Bovendien kon de FTC advies geven aan bedrijven over welke gedragingen wel en niet zouden zijn toegestaan.

Na een lange discussie en diverse compromissen werd in 1914 het wetsvoorstel aangenomen en de FTC opgericht. Brandeis zou zelf nooit onderdeel uitmaken van de FTC. In 1916 trad hij toe tot de US Supreme Court, waar hij bleef tot 1939, 2 jaar voordat hij overleed.

Voor deze lezing voert het te ver om het uiteindelijke compromis en de verdere ontwikkeling van de FTC te bespreken. Ook de rol van Brandeis en zijn ideeën over concurrentie binnen de US Supreme Court laat ik hier buiten beschouwing. Het gaat mij erom een link te leggen tussen de huidige tijd en de tijd waarin Brandeis leefde, waarin zijn idee van regulated competition ontstond. Het is dus tijd voor het tweede deel van deze lezing: het heden.

Het heden

De parallellen tussen de tijd van Brandeis en het heden dringen zich op. Een gering aantal grote Amerikaanse bedrijven – gemakshalve noem ik ze hier Big Tech - levert diensten die zowel de totale welvaart verhogen door productiviteitsgroei, als een bedreiging vormen voor de welvaartsverdeling en de democratie. AI, cloudcomputing, digitale platforms en sociale media zorgen voor innovatie, productiviteitsgroei en schumpeteriaanse creatieve destructie. Zij schudden bestaande markten op en bieden nieuwe mogelijkheden voor ondernemers om diensten te ontwikkelen die leiden tot verdere productiviteitsgroei en verhoging van de totale welvaart.

Toetredingsdrempels om in deze nieuwe economie op basis van een innovatief idee een eigen onderneming te beginnen en klanten te vinden, zijn misschien wel lager dan ooit. De vaste kosten zijn doorgaans gering, zeker in vergelijking met investeringen in ouderwetse productielocaties als hoogovens, raffinaderijen en productielijnen. Het grootste deel van de kosten is variabel en schaalbaar. Denk aan AI-tokens, cloudkosten, loonkosten en kantoorhuur. Ondernemen is daardoor democratischer dan ooit geworden, in de zin van bereikbaar voor haast iedereen die dat kan en wil.

Ook communicatie is gedemocratiseerd. Een-op-eencommunicatie is goedkoper en gemakkelijker dan ooit. Voorbij zijn dure telefoontikken en brieven op luchtpostpapier om gewicht te besparen. Online vergaderen is voor iedereen bereikbaar en in veel sectoren eerder de norm dan een uitzondering.

Ook heeft een democratisering van massacommunicatie plaatsgevonden. Toegang wordt niet langer gecontroleerd door poortwachters in de vorm van uitgeverijen van kranten en boeken, televisiestations en platenlabels. Iedereen met een goed idee (of een slecht idee, maar daarover later meer) kan vrijwel frictieloos een groot publiek vinden. Machthebbers hebben daardoor moeite om uitdagers buiten de deur van de politieke arena te houden. Nieuwe wetenschappelijke en culturele ideeën vinden met een druk op de knop een wereldwijd publiek.

Erasmus kon voor de verspreiding van zijn toen radicale ideeën gebruik maken van een kleine boekdrukker annex uitgever in Duitsland en een Europees netwerk van postbezorging te paard. Maar wie in zijn biografie leest welke tijd en moeite het hem kostte en hoe vaak het ook misging, begrijpt dat hij een vreugdesprong zou hebben gemaakt bij de huidige mogelijkheden.

Tot zover het goede nieuws.

Want tegelijk zien we namelijk ook een grote afhankelijkheid van die bedrijven die ons - mensen en bedrijven - deze voordelen bieden. Voor elke dienst zijn er geen of maar enkele alternatieven. Die afhankelijkheid vertaalt zich ten eerste in hoge kosten voor gebruikers. De, ondanks de recente koerscorrectie, nog steeds hoge beurskoersen van Big Tech verraden hoge winsten en nog hogere winstverwachtingen van beleggers.

Een belangrijk deel van de voordelen voor gebruikers wordt nu al en straks nog meer afgeroomd door een handjevol bedrijven en hun aandeelhouders. Net zoals in het geval van de schoenmakers in de 19e eeuw, is de kans groot dat vooral de grootste bedrijven en hun beleggers de voordelen zullen plukken van de productiviteitsgroei en nieuwe technologieën.

Maar er is nog een probleem. Het gaat niet alleen om geld maar ook om het opgeven van belangrijke rechten zoals privacy, autonomie en menselijke waardigheid. Mensen geven vrijwillig een deel prijs van de regie over hun eigen lichaam, gedachten, relaties en levenspad. Dat doen zij door zich over te geven aan aantrekkelijke gratis diensten die onzichtbaar ingrijpen in hun diepste emoties, driften en zwakheden.

Denk aan chatbots die zich opstellen als levenspartner, vriend of psycholoog. Verslavende algoritmes die zorgen dat onze schaarse aandacht wordt gekaapt ten koste van de ander en van onszelf. Deze algoritmes verleiden ons ook tot aankopen die we anders nooit zouden hebben gedaan. En ze polariseren onze sociale netwerken, totdat we uiteindelijk alleen nog met gelijkgestemden communiceren in door onszelf gekozen echokamers. Omdat we zoveel van onze zielenroerselen delen, is hyperpersonalisatie van diensten steeds beter mogelijk. En op de achtergrond wordt live meegekeken of de algoritmes wel het gewenste effect hebben. Zo nodig kan nog worden bijgestuurd.

En dat is nog niet alles. Want naast het probleem van de welvaartsverdeling en het probleem van de inbreuk op fundamentele rechten, is er nog een probleem: het probleem van soevereiniteit.

Net als in de tijd van Brandeis is een verwevenheid ontstaan tussen de belangen van de overheid en de belangen van Big Tech. De wereldberoemde foto’s die de prominente aanwezigheid laten zien van de Big Tech-CEO’s bij de inauguratie van president Trump, zijn in deze zin symbolisch. De effecten van deze verwevenheid kunnen we dagelijks zien, hoewel deze door de recente verkiezingen wel een deuk heeft opgelopen.

In Europa heeft deze verwevenheid tussen de Amerikaanse overheid en Big Tech negatieve gevolgen voor onze soevereiniteit en de mogelijkheid om als samenleving zelf te bepalen hoe wij die inrichten. Er wordt gedreigd met sancties om digitale afzetmarkten te beschermen. Bij verkiezingen worden rechtsextremistische en pro-Russische kandidaten gesteund. Uitingen die polarisatie en onrust in de samenleving aanwakkeren worden beschermd. En regulering die dit beoogt te beperken, wordt met een leger aan advocaten en lobbyisten bestreden.

Andere voorbeelden van de verwevenheid van de Amerikaanse overheid en Big Tech is de boycot van het in Den Haag gevestigde International Criminal Court en het belemmeren van het gebruik van Starlink door Oekraïne. Kill-switches om cruciale diensten te blokkeren aan landen of organisaties die zich niet schikken, zijn reëel en behoren niet langer tot het domein van samenzweringstheorieën. Voor de liefhebbers verwijs ik graag naar een documentaire van Bureau Buitenland van de VPRO, te zien op NPO Start, waarin Ot van Daalen een scenario uitwerkt over wat er kan gebeuren.

De ACM zelf kreeg ook met deze verwevenheid van Big Tech en de Amerikaanse overheid te maken. Het is bekend dat de Digital Markets Act (DMA) en zeker de Digital Services Act (DSA) op weinig begrip kunnen rekenen van Big Tech en de huidige Amerikaanse regering. De ACM is de toezichthouder voor de DSA in Nederland. In het kader van de uitvoering van deze taak rond de afgelopen Tweede Kamerverkiezingen nodigde de ACM Big Tech-bedrijven uit voor een rondetafelgesprek. Doel was om het toezicht in goede banen te leiden en duidelijkheid te scheppen over ieders wettelijke rol en verantwoordelijkheid. Later bleek dat de juridische commissie van het Huis van Afgevaardigden documenten over deze bijeenkomst had gevorderd. Het ging onder meer om uitnodigingsmails, de agenda en de lijst van aanwezigen. Deze mails zijn door het Huis van Afgevaardigden openbaar gemaakt als bijlage bij het rapport “The Foreign Censorship Threat - Europe’s Decade-Long Campaign to Censor the Global Internet and How it Harms American Speech in the United States”. Het rapport en de bijlagen zijn openbaar gemaakt zonder de namen van de betrokken ACM-medewerkers te anonimiseren. De namen van de betrokken Big Tech-medewerkers zijn wel geanonimiseerd.

De bekendmaking hiervan kwam als een – laten we zeggen - hoogst onaangename verrassing voor de ACM en de betrokken ACM-medewerkers wier privacy was geschonden en die zich zorgen maakten over eventuele gevolgen. De Big Tech-bedrijven hadden de informatie, waaronder persoonsgegevens van ACM-medewerkers, aan het Huis van Afgevaardigden verstrekt. Zij hadden de ACM daarover noch vooraf, noch achteraf geïnformeerd. Ondanks verschillende pogingen daartoe heeft het Huis van Afgevaardigden tot nu toe geweigerd deze persoonsgegevens te verwijderen. Deze gang van zaken valt dus moeilijk anders te duiden dan een poging om de ACM en individuele medewerkers te intimideren en om daarmee het toezicht op de DSA te frustreren. Ik kan u verzekeren dat deze poging is mislukt maar het is belangrijk om dit verhaal te blijven vertellen.

Zoals Louis Brandeis zelf ooit schreef: "Sunlight is said to be the best of disinfectants".

Dit brengt mij terug bij de kernvraag van deze lezing: hoe beschermen wij ons tegen de macht en afhankelijkheid van Big Tech? Maar er is nog een element dat hierbij aandacht verdient en dat nieuw is. Want anders dan ruim 100 jaar geleden gaat het niet uitsluitend om de verdeling van de welvaart en de bescherming van de democratie tegen de invloed van grote bedrijven. Het gaat ook om de bescherming van ons als mensen tegen onszelf.

Wij zijn als mensen – ook ik - hier niet alleen slachtoffer maar ook een actor, misschien zelfs wel onbedoeld medeschuldig. Wij geven onszelf immers doorgaans vrijwillig over aan verleidelijke gratis diensten die ingrijpen in onze diepste emoties, driften en zwakheden. Wij delen bewust privéinformatie. Vallen voor het gemak van voorgeselecteerde keuzes, aanbevelingsalgoritmes en alles-in-een hand ecosystemen. Alternatieven die net iets minder goed of handig zijn, of die geld kosten, leggen we terzijde. Willens en wetens maken we ons daarmee afhankelijk van datzelfde handjevol bedrijven die zorgen voor de geschetste problemen.

Dat brengt mij tot het derde en laatste deel van deze lezing: de keuzes die we hebben om wat te doen aan deze problemen en verdere schade te voorkomen.

Keuzes

Nadenken over oplossingen voor deze problemen begint met de constatering dat wij als samenleving keuzes hebben en kunnen maken om hier wat aan te doen. Dat zijn keuzes voor onszelf en – via Europese en nationale democratische processen en met behoud van fundamentele rechten - soms ook keuzes voor de ander. De problemen die we ondervinden zijn namelijk niet het gevolg van natuurwetten, zoals de zwaartekracht of bovenmenselijke krachten zoals meteorietinslagen. Het zijn problemen die het gevolg zijn van acties van anderen, waar we wat tegen kunnen doen, of niet. Ook dat is een keuze.

In een eerdere lezing gaf ik aan dat dit de keuzes zijn waarvoor we als Europese en Nederlandse samenleving staan: reguleren, verbieden en vrijlaten. Daar sta ik nog steeds achter. Maar vandaag voeg ik daar in de geest van Brandeis nog een vierde keuze aan toe: samenwerken. Ik bespreek ze een voor een, in die volgorde. Dat wil niet zeggen dat ik suggereer dat we moeten kiezen voor één van deze keuzes. De meest verstandige aanpak is om voor elk deelprobleem en elke dienst te kijken wat de beste keuze is. Het is zoals ik al in het begin zei: niet “of, of” maar “en, en”. En mijn belangrijkste punt is dat we keuzes hebben.

Eerst reguleren: wat kunnen regels en toezicht betekenen, en waar liggen hun beperkingen?

Reguleren

Als een product of dienst naast voordelen ook nadelen heeft, is de reflex om te roepen om meer of betere regulering en toezicht. Geheel verbieden wordt vaak als te radicaal en te paternalistisch beschouwd en geheel vrijlaten als te anarchistisch. Denk aan de discussie rond roken of softdrugs.

Dit is niet anders in het geval van de zorgen over Big Tech. Er komt op het digitale terrein steeds meer regulering die met de beste bedoelingen de voordelen beoogt te behouden, maar mensen en bedrijven ook probeert te beschermen, soms ook tegen zichzelf. Denk aan: de DMA, DSA, DA, AI Act, de EMFA, CSA, NIS2 en DFA (in wording). Het zijn allemaal pogingen om wat te doen aan de geschetste problemen. Maar ik plaats daarbij 3 kanttekeningen.

Ten eerste is het nadeel van regulering dat ze regels en toezicht daarop vergen, terwijl we zien dat Big Tech-bedrijven zich niet zomaar neerleggen bij veel van deze regels. In onze democratische rechtsstaat hebben zeker grote en machtige bedrijven tal van mogelijkheden om regulering te voorkomen of te beïnvloeden. Ook kunnen zij het toezicht daarop belemmeren en vertragen. Daardoor is de kans groot dat regulering en toezicht pas effect krijgen als de schade onomkeerbaar is of het probleem alweer is achterhaald. Operatie geslaagd, patiënt overleden.

Ten tweede vergen regulering en toezicht actie van de wetgever en het beschikbaar stellen van mensen en middelen. Het postgevatte idee dat juist regels de schuld zijn van achterblijvende economische groei in Europa, helpt niet bij een pleidooi om meer regels. Ook de aangekondigde bezuinigingen op het Nederlandse ambtenarenapparaat gaan niet helpen. Natuurlijk is er altijd een efficiencyslag mogelijk, maar terug naar een ambtenarenapparaat dat 25 tot 35% kleiner moet worden, gaat ook wat betekenen voor het toezicht op bestaande, laat staan nieuwe regels. Zelfs private handhaving (acties van individuen of belangengroepen voor de civiele rechter) staat onder druk van actieve anti-WAMCA (Wet afwikkeling massaschade in collectieve actie) lobby, hoewel dit een belangrijke aanvulling is op publieke handhaving, zeker als publieke handhaving het door bezuinigingen straks vaker moet laten afweten.

Ten derde is het goed om in de gaten te houden dat veel regulering mensen en bedrijven beoogt te beschermen tegen iets dat ze enerzijds ook zelf graag willen, of denken te willen. Het blijft daardoor een ongelijke strijd vergelijkbaar met de strijd tegen bijvoorbeeld: alcohol, vet en suiker. Vandaar ook dat informatie- en transparantieverplichtingen zo weinig effect hebben. Ze beschermen ons niet of nauwelijks tegen onszelf.

Uiteraard is een belangrijk doel van regulering ook om te normeren, waarmee ik bedoel dat de overheid daarmee laat zien dat bepaalde gedragingen niet acceptabel zijn. Maar als dat het enige effect is en gedragsverandering uitblijft, dan holt dit uiteindelijk het gezag van de overheid uit. Ouders van kinderen in de puberleeftijd die – net als ik - vruchteloze pogingen hebben ondernomen om onverantwoord pubergedrag te keren, kennen dit fenomeen ongetwijfeld goed.

Begrijp mij niet verkeerd, ik pleit er niet voor dat we stoppen met regulering en toezicht, maar het is ook goed om hiervan de beperkingen in te zien.

Verbieden

Tot zover de eerste keuze, reguleren. De tweede keuze gaat verder: verbieden. Verbieden lijkt misschien op het eerste gezicht op regulering maar is toch iets wezenlijk anders. De wetgever - en dat zijn uiteindelijk wijzelf - probeert niet om schadelijke effecten zo veel mogelijk te beperken en het goede te behouden, maar verbiedt categorisch dat bepaalde diensten worden doorgegeven op het eigen grondgebied. Daarmee wordt de kans op schade zo veel mogelijk uitgesloten, maar kunnen de voordelen evenmin worden genoten.

Dat is niet iets wat we gewend zijn te doen in Europa en wat we alleen kennen van landen waaraan we ons liever niet spiegelen, maar het is wel een optie. Natuurlijk zullen er methoden blijven om een eventueel verbod te omzeilen. Maar een door een democratische meerderheid gedragen verbod dat past binnen de kaders van de fundamentele rechten, kan een keuze zijn. Het is een optie met uiteraard ook nadelen, maar er zijn nadelen aan iedere optie.

Ik snap goed dat een verbod zeer ingrijpend is in een open samenleving met veel vrijheden voor mensen, ook om dingen te doen die niet noodzakelijkerwijs in hun eigen belang zijn. Maar er is in deze tijd meer aan de hand dan alleen het eigen belang. Er lijkt wetenschappelijke consensus te ontstaan over het feit dat er een causaal verband is tussen bepaalde digitale diensten en bepaalde negatieve effecten op de rest van de samenleving. Vooral mensen in een kwetsbare positie ondervinden die effecten.

Denk aan mentale problemen van jongeren, polarisatie van groepen aan de randen van de samenleving en de aantasting van fundamentele democratische waarden. Ik betoog niet dat we diensten die hieraan bijdragen dan maar allemaal moeten verbieden. We kunnen ook bepaalde diensten verbieden voor bepaalde groepen of bepaalde toepassingen verbieden, zoals het gebruik van AI bij beslissingen die raken aan fundamentele rechten van mensen.

Hoe dan ook, in een democratische rechtsstaat moeten we de verbodsoptie niet a priori uitsluiten en op grond van het voorzorgsbeginsel zelfs uitdrukkelijk afwegen tegen de alternatieven.

Denk nog eens aan Odysseus. Om de verleiding van de Sirenen te weerstaan, liet hij zich aan de mast binden en beval zijn manschappen om hem niet los te maken, ook niet als hij hen hiertoe zou bevelen. Door een verbod binden wij onszelf ook aan de mast. Het is misschien wel de enige manier om sommige digitale verleidingen te weerstaan.

Het is daarbij niet onverstandig om te beginnen met het beschermen van kinderen tegen de voor hen meest schadelijke diensten. Het voorzorgsbeginsel dwingt ons hiertoe wellicht zelfs. Bovendien is het op zich legitieme tegenargument van ongewenst paternalisme hier ook het minst sterk. Wat dat betreft zijn de EU Kids Act en diverse nationale wetten om minderjarigen te beschermen de eerste tekenen dat verbieden inmiddels ook als een keuze wordt gezien. Laten we goed kijken hoe dit in de praktijk gaat uitpakken. Experimenteren mag en moet misschien zelfs.

Vrijlaten

Na reguleren en verbieden komen we bij de derde keuze: vrijlaten. Daarmee verschuift de vraag naar de grenzen van wat we kunnen en willen voorkomen. De maakbaarheid van de samenleving en de economie kent nu eenmaal grenzen en mensen zijn goed in het zich aanpassen aan nieuwe omstandigheden. Niets is voor altijd.

Mijn ouders maakten zich in de jaren ’70 grote zorgen over de invloed van de televisie op mijn ontwikkeling en zeker over de invloed van Amerikaanse series met - in de ogen van mijn ouders - nodeloos veel geweld. Televisiekijken was thuis dan ook aan strikte regels en tijden gebonden, anders zou het nog eens slecht met mij aflopen. Met de kennis van nu zou je zeggen: gezegend zijn de ouders die zich druk maken over onschuldige series met stoere cowboys en coole detectives. Maar toen werd daar echt anders tegenaan gekeken, en niet alleen door mijn ouders.

Bewust vrijlaten kan ook een optie zijn omdat de afgelopen verkiezingen in Brazilië en de Verenigde Staten lieten zien dat met geld en invloed niet alle verkiezingen te winnen zijn. En sociale media ook helpen bij het mobiliseren van mensen en het aan de kaak stellen van onrecht. Democratieën zijn niet onaantastbaar maar hebben, ook of misschien wel juist in een gedigitaliseerde samenleving, een niet te onderschatten veerkracht.

Tot slot is het belangrijk te beseffen dat gewoonweg niet alle schade te voorkomen is tegen daarvoor aanvaardbare inbreuken op vrijheden, kosten en inspanningen. Dat vergt acceptatie dat er grenzen zijn aan wat aan de samenleving maakbaar is en hoop en vertrouwen dat het uiteindelijk toch goed zal aflopen.

Samenwerken

Dan de vierde en laatste keuze: samenwerken. Daarmee keren we terug naar het vertrekpunt van deze lezing, het gedachtegoed van Louis Brandeis. Hij was er namelijk van overtuigd dat de late 19e-eeuwse Darwinistische “cut throat competition” niet tot het voor de samenleving meest optimale resultaat leidde. Zijn alternatief, regulated competition, bood ook ruimte voor samenwerking binnen sectoren. Bedrijven, zelfs concurrenten, moesten gezamenlijk standaarden kunnen ontwikkelen en informatie uitwisselen om hun processen te vergelijken en te verbeteren. Ook moesten zij kunnen samenwerken op het gebied van onderzoek en ontwikkeling of inkoop.

Deze gedachten - en er waren uiteraard ook anderen die hiermee kwamen - zijn ook terug te vinden in de Europese en Nederlandse mededingingsregels. De gedachte dat op grond van deze regels iedere samenwerking tussen concurrenten uit den boze is, berust op een hardnekkige misvatting. Niet elke samenwerking tussen concurrenten heeft een merkbaar gevolg voor de concurrentie op de markt. Dat is de toets. Bovendien gaat het altijd om een afweging van de voordelen tegen de nadelen. Concurrentie is namelijk geen doel op zich, maar een middel om goede uitkomsten te realiseren op markten. Concurrentie alleen is daarvoor onvoldoende. Regulering en samenwerking horen daar ook bij.

Samenwerking kan bijvoorbeeld zorgen voor schaalvoordelen waardoor Europese alternatieven voor de huidige Big Tech-bedrijven een kans krijgen. Samenwerking aan de inkoopzijde kan ook zorgen voor noodzakelijke tegenmacht. De ACM moedigt samenwerking daarom ook aan om alternatieven te stimuleren of te creëren in markten waar sprake is van beperkte concurrentie en een te grote afhankelijkheid door een gebrek aan alternatieven.

Denk daarbij aan gemeenschappelijke standaarden om digitale soevereiniteit te beoordelen. Of het gezamenlijk inkopen of aanbieden van soevereine clouddiensten of het ontwikkelen van een nieuwe e-wallet. De overheid kan hier als grote inkoper van digitale diensten als “launching customer” ook zelf een belangrijke rol spelen. Dat vergt een ander soort industriepolitiek dan onze samenleving gewend is in de afgelopen jaren.

Bestaat er twijfel of zo’n samenwerking past binnen de regels, neem dan vooral contact op met de ACM. Er kan vaak meer dan mensen (en juristen) denken. Er wordt helaas nog steeds vaker over ons (“het mag niet van de ACM”) dan met ons gepraat. Ook dit hoort bij de rol van de markttoezichthouder die Louis Brandeis voor ogen had.

Begrijp mij niet verkeerd, een zekere mate van afhankelijkheid van Big Tech zal altijd blijven. Digitale autarkie is voor een open en internationaal georiënteerde samenleving als de onze, een illusie. Maar samenwerking kan wel bijdragen aan het verminderen van die afhankelijkheid en dat is al winst ten opzichte van de huidige situatie.

Afronding

Ik rond af. Ik ben van het verleden naar het heden gegaan, en van het heden naar vier keuzes voor de toekomst. Niet “of, of” maar “en, en”.

Met het concept van regulated competition liet Louis Brandeis zien dat we niet hoeven te kiezen tussen de voordelen van technologische en economische vooruitgang en de bescherming van publieke en individuele belangen. Maar hij liet ook zien dat die voordelen niet vanzelf bij iedereen in de samenleving terechtkomen. Daarvoor zijn keuzes nodig, op Europees en op nationaal niveau. Keuzes over wat we willen reguleren, wat we willen verbieden, wat we willen vrijlaten en waar we samenwerking mogelijk maken of zelfs stimuleren. Die keuzes zijn niet eenvoudig maar kunnen en moeten zelfs worden gemaakt.

Onze grootste fout zou zijn om helemaal geen keuzes te maken en daarmee de toekomst van onze economie, onze democratie en uiteindelijk onze autonomie en menselijke waardigheid over te laten aan een handjevol machtige bedrijven. Het werk van Brandeis laat zien dat economische machtsverhoudingen geen natuurwetten zijn en dat we als burgers in een democratische rechtsstaat de keuze hebben om de spelregels te bepalen. Dat konden we ruim honderd jaar geleden en dat kunnen we nu ook.